به گزارش تجارت، معدن و فولاد: ربع قرن از آغاز تولید فولاد در شرکت مجتمع فولاد خراسان میگذرد؛ ۲۵ سالی که این مجتمع را از یک طرح صنعتی در شرق کشور، به مجموعهای اثرگذار در زنجیره فولاد و اقتصاد منطقه تبدیل کرده است. مسیر «فخاس» در این سالها فقط با افزایش ظرفیت تولید و توسعه واحدهای صنعتی تعریف نشده بلکه با سرمایهگذاری در زیرساخت، مدیریت منابع، توسعه فناوری و اجرای طرحهای مسوولیت اجتماعی، بخشی از مسیر توسعه نیشابور و شرق ایران را نیز رقم زده است.
صنعت فولاد را نمیتوان صرفا مجموعهای از کورهها، واحدهای احیا، ماشینهای ریختهگری و خطوط نورد دانست. فولاد در اقتصاد مدرن امروز، به یکی از پایههای اصلی توسعه صنعتی جوامع مختلف تبدیل شده است؛ صنعتی که از ساختوساز و زیرساخت تا حملونقل، انرژی، ماشینسازی و بسیاری از صنایع پاییندستی را به یکدیگر متصل میکند.
به همین دلیل، ایجاد یک مجتمع فولادی در یک منطقه، اگر با نگاه توسعهای همراه باشد، میتواند فراتر از افزایش ظرفیت تولید، به شکلگیری یک زنجیره اقتصادی، اشتغال، زیرساخت و حتی تغییر الگوی توسعه منطقهای منجر شود.
در شرق ایران، شرکت مجتمع فولاد خراسان نمونهای از همین نگاه است؛ مجموعهای که طی ۲۵ سال از یک طرح صنعتی در مرحله مطالعه و اجرا، به یکی از مهمترین قطبهای صنعتی شرق کشور تبدیل شده است و امروز نقش آن در معادلات اقتصادی نیشابور، خراسان رضوی و زنجیره ارزش آهن و فولاد کشور، صرفا به میزان تولید محدود نمیشود.
فولاد خراسان چگونه شکل گرفت؟
ایده ایجاد یک مجتمع فولادی در خراسان به دهههای گذشته بازمیگردد؛ زمانی که مطالعات اولیه برای استقرار یک مجموعه فولادی در این منطقه آغاز شد. بررسیهای فنی و اقتصادی، ظرفیتهای معدنی، دسترسی به انرژی، نیروی انسانی، موقعیت جغرافیایی و امکان دسترسی به شبکه حملونقل، در نهایت نیشابور را به یکی از گزینههای اصلی برای استقرار این مجتمع تبدیل کرد.
در سال ۱۳۶۸ پس از مطالعات مهندسی و مکانیابی، محل احداث مجتمع در حدود ۱۵ کیلومتری شمالغرب نیشابور تعیین شد و یک سال بعد شرکت مجتمع فولاد خراسان با سرمایه اولیه شکل گرفت. از آن زمان، مسیر ایجاد زیرساختها، جذب نیروی انسانی، ساخت واحدها و نصب تجهیزات آغاز شد تا این که در سال ۱۳۷۹ نخستین محصولات نوردی به صورت آزمایشی تولید و در سال ۱۳۸۰ افتتاح رسمی خطوط نورد انجام شد.
اما نقطه مهم در تاریخ شرکت مجتمع فولاد خراسان، صرفا آغاز تولید نبود بلکه مسیری بود که این مجتمع طی کرد تا از یک واحد تولیدی، به مجموعهای نسبتا یکپارچه در زنجیره آهن و فولاد کشور تبدیل شود.
در ادامه، توسعه واحدهای احیای مستقیم، فولادسازی، ریختهگری، گندلهسازی و زیرساختهای حملونقل، انرژی و آب در دستور کار فولادمردان خراسانی قرار گرفت. احداث مدول دوم احیای مستقیم، توسعه فولادسازی، راهاندازی واحد گندلهسازی و تکمیل بخشهای مختلف زنجیره، به تدریج ظرفیت عملیاتی «فخاس» را افزایش داد و جایگاه آن را در صنعت فولاد کشور تثبیت کرد.
امروز شرکت مجتمع فولاد خراسان مجموعهای از واحدهای اصلی و پشتیبان را در اختیار دارد؛ از گندلهسازی با ظرفیت ۲.۵ میلیون تن و واحدهای احیای مستقیم با ظرفیت مجموع ۱.۶ میلیون تن گرفته تا دو واحد فولادسازی با ظرفیت مجموع ۱.۴ میلیون تن و خطوط نورد. در کنار این واحدها، شبکه ریلی، پست برق ۴۰۰ کیلوولت، زیرساختهای اکسیژن و گاز، سامانههای آب و پساب و سایر زیرساختهای پشتیبان، مجموعهای را شکل دادهاند که دیگر نمیتوان آن را صرفا یک کارخانه فولادسازی نامید.
استراتژی فولاد خراسان؛ از افزایش ظرفیت تا تکمیل زنجیره
مهمترین ویژگی مسیر ۲۵ ساله شرکت مجتمع فولاد خراسان را میتوان در تغییر تدریجی نگاه شرکت به مفهوم توسعه جستوجو کرد. در نخستین سالها، اولویت اصلی ایجاد ظرفیت تولید و تثبیت عملیات بود، اما در ادامه، موضوعاتی مانند تکمیل زنجیره، افزایش بهرهوری، توسعه زیرساخت، مدیریت منابع، کیفیت، صادرات، فناوری و خلق ارزش افزوده بیشتر به بخش مهمی از استراتژی «فخاس» تبدیل شد.
این رویکرد در پروژههای توسعهای فولاد خراسان نیز قابل مشاهده است. پروژههای مرتبط با فولاد شرق خراسان در سنگان، ایجاد ظرفیت کنسانتره، توسعه احیای مستقیم، حرکت به سمت تولید محصولات فولادی با ارزش افزوده بالاتر و توسعه خطوط تولید ورق، نشان میدهد مسیر آینده شرکت صرفا افزایش تناژ نیست.
پروژه فولاد شرق خراسان نیز از همین منظر اهمیت ویژهای دارد. این پروژه که سالها درگیر توقف و وقفه بود، اکنون با پیشرفت فیزیکی بیش از ۸۰ درصد در مسیر تکمیل قرار گرفته است و طبق برنامه اعلامشده، بهرهبرداری از آن میتواند ضمن تکمیل زنجیره تامین مواد اولیه، نزدیک به ۵۰۰ فرصت شغلی مستقیم ایجاد کند.
در واقع، نگاه جدید شرکت مجتمع فولاد خراسان را میتوان حرکت از «تولید محصول» به سمت «مدیریت زنجیره ارزش» دانست؛ رویکردی که در شرایط محدودیت مواد اولیه، انرژی و زیرساخت، برای تداوم تولید و حفظ مزیت رقابتی اهمیت دوچندان دارد.
همزمان، «فخاس» در حوزه فناوری نیز به دنبال ایفای نقش فعالتری است. حمایت از شکلگیری زیستبوم فناوری نیشابور، همکاری با مراکز رشد و دانشگاهها و تلاش برای استفاده از ظرفیت اعتبار مالیاتی شرکتهای بزرگ برای توسعه زیرساختهای فناوری، نشاندهنده آن است که شرکت مجتمع فولاد خراسان فناوری را نه صرفا ابزاری برای حل مسائل داخل کارخانه بلکه بخشی از آینده اقتصاد منطقه میداند.
زیرساخت؛ بخشی از فلسفه توسعه فولاد خراسان
یکی از تفاوتهای شرکت مجتمع فولاد خراسان با یک بنگاه صنعتی صرف، حضور پررنگ آن در توسعه زیرساختهای منطقه است. صنعت فولاد بدون آب، برق، گاز و حملونقل پایدار امکان استمرار ندارد، اما اهمیت موضوع در منطقهای مانند نیشابور، به دلیل محدودیت منابع آبی و حساسیتهای زیستمحیطی، دوچندان است.
پروژه انتقال و تصفیه فاضلاب نیشابور از مهمترین نمونههای این نگاه است. اجرای شبکه جمعآوری فاضلاب، احداث تصفیهخانه با ظرفیت حدود ۴۰ هزار مترمکعب در روز و خط انتقال به مجتمع، علاوه بر تامین بخشی از نیاز آبی صنعت، آثار محیطزیستی و اجتماعی قابلتوجهی برای شهر و منطقه دارد.
این پروژه را باید بخشی از تغییر رویکرد فولاد خراسان نسبت به آب دانست؛ رویکردی که در آن، آب یک نهاده مصرفی صرف نیست بلکه بخشی از سرمایه زیستمحیطی منطقه محسوب میشود و استفاده مجدد از پساب میتواند فشار بر منابع آب زیرزمینی را کاهش دهد.
مشارکت در پروژه سد بار نیز در همین چارچوب قابل تحلیل است. این سد با ظرفیت حدود ۴۴ میلیون مترمکعب، علاوه بر نقش در تامین آب شرب و کنترل سیلاب و کمک به بخش کشاورزی، بخشی از نیاز آبی صنعتی منطقه را نیز پوشش میدهد. مشارکت «فخاس» در تامین مالی این پروژه نشان میدهد توسعه صنعتی شرکت از ابتدا تا امروز با نیازهای زیرساختی پیرامون خود پیوند خورده است.
در حوزه حملونقل نیز مشارکت در احداث تقاطع غیرهمسطح مسیر نیشابور ـ فیروزه ـ مجتمع فولاد خراسان، اقدامی صرفا در خدمت صنعت نبوده است؛ چراکه این مسیر محل تردد کارکنان، خودروهای عمومی، کامیونها و ساکنان روستاهای اطراف نیز محسوب میشود و ارتقای ایمنی و کاهش ترافیک آن، آثار مستقیم اجتماعی دارد.
مسوولیت اجتماعی؛ از کمکهای مقطعی تا سرمایهگذاری اجتماعی
شاید یکی از مهمترین وجوه تحول شرکت مجتمع فولاد خراسان طی ۲۵ سال گذشته را بتوان در حوزه مسوولیت اجتماعی مشاهده کرد. مسوولیت اجتماعی در این شرکت، صرفا به کمکهای مقطعی در زمان وقوع بحران محدود نمانده و در حوزههایی مانند آب، محیط زیست، سلامت، آموزش، ورزش، اشتغال و حمایت از اقشار کمبرخوردار امتداد یافته است.
در حوزه محیط زیست، توسعه فضای سبز مجتمع و منطقه از اقدامات شاخص شرکت است. در حالی که تعهد اولیه برای فضای سبز مجموعه حدود ۱۴۰ هکتار بوده است، این میزان به حدود ۲۷۰ هکتار رسیده و بخش قابلتوجهی از آبیاری آن با روشهای تحت فشار انجام میشود. ایجاد کمربند سبز در محدوده مجتمع و مسیر نیشابور ـ فیروزه نیز از اقداماتی است که میتواند علاوه بر کاهش آثار زیستمحیطی فعالیت صنعتی، به بهبود سیمای منطقه کمک کند.
در سالهای اخیر، نگاه زیستمحیطی «فخاس» حتی به فعالیتهای مشارکتی کارکنان نیز گسترش یافته است؛ ازجمله پاکسازی مسیر رودخانه بوژان توسط کارکنان و پیشکسوتان فولاد خراسان در هفته محیط زیست ۱۴۰۵.
در حوزه اجتماعی نیز دامنه اقدامات گسترده است. حمایت از خانواده زندانیان، کمک به آزادی زندانیان جرائم غیرعمد، مشارکت در جشنهای گلریزان، حمایت از خانوادههای کمبرخوردار، تهیه بستههای معیشتی و نوشتافزار برای دانشآموزان نیازمند و کمک در زمان وقوع سیل، زلزله و همهگیری کرونا بخشی از این فعالیتها بوده است.
تجربه کرونا نمونه روشنی از همین رویکرد بود؛ شرکت مجتمع فولاد خراسان علاوه بر توجه به سلامت کارکنان، در حوزه درمان و بهداشت شهرستان نیز مشارکت کرد و در تامین برخی تجهیزات پزشکی و حمایت از بخشهای درمانی منطقه نقش داشت. همچنین در جریان حوادث طبیعی، ظرفیت ماشینآلات و منابع شرکت برای کمک به مناطق آسیبدیده مورد استفاده قرار گرفت.
اما شاید مهمتر از کمکهای مستقیم، حرکت شرکت به سمت ایجاد زیرساختهای ماندگار باشد. احداث نانوایی و رختشویی برای کمک به خانواده زندانیان، حمایت از ایجاد کارگاههای خوداشتغالی، کمک به احیای کسبوکارهای محلی و مشارکت در طرحهای شهری، نشان میدهد بخشی از سیاست اجتماعی شرکت به سمت توانمندسازی جامعه محلی حرکت کرده است. در سالهای گذشته نیز مسوولان محلی از نقش فولاد خراسان در پویشهای نوعدوستانه، حمایت از آموزش و اشتغال محلی و کمک به کسبوکارهای منطقه تقدیر کردهاند.
آموزش، ورزش و فرهنگ؛ سرمایهگذاری روی نسل آینده
شرکت مجتمع فولاد خراسان در حوزه آموزش و ورزش نیز تلاش کرده است مسوولیت اجتماعی را از کمکهای کوتاهمدت فراتر ببرد. احداث و حمایت از فضاهای آموزشی، مشارکت در طرحهای فرهنگی، حمایت از ورزش شهرستان و ایجاد زیرساختهای ورزشی، بخشی از این مسیر است.
پروژه احداث مجموعه ورزشی آبی دانشآموزی در فیروزه، یکی از نمونههای جدید این رویکرد محسوب میشود که مدیریت «فخاس» بر تکمیل آن تاکید کرده است. همچنین، توسعه زیرساختهای ورزشی داخل مجتمع و حرکت به سمت ایجاد آکادمی ورزش نشان میدهد ورزش نیز در سیاست اجتماعی شرکت جایگاه پررنگتری پیدا کرده است.
در حوزه فرهنگی نیز مشارکت در پروژههای مرتبط با یادمان شهدا، فعالیتهای شهری، حمایت از برنامههای فرهنگی و ایجاد فضاهای آموزشی و پژوهشی، بخشی از ارتباط شرکت مجتمع فولاد خراسان با جامعه محلی بوده است.
این اقدامات زمانی اهمیت بیشتری پیدا میکند که بدانیم یک بنگاه بزرگ صنعتی در یک منطقه، فقط تولیدکننده محصول نیست بلکه بخشی از اکوسیستم اجتماعی و اقتصادی همان منطقه است. بنابراین، هر اندازه ارتباط میان شرکت و جامعه پیرامونی عمیقتر و هدفمندتر باشد، امکان شکلگیری توسعه پایدار نیز بیشتر خواهد شد.
از مسوولیت اجتماعی تا خلق ارزش مشترک
در نگاه جدید به مسوولیت اجتماعی، معیار موفقیت شرکتها تنها میزان هزینهکرد نیست بلکه باید دید این منابع تا چه اندازه به ایجاد ارزش پایدار برای جامعه منجر شدهاند. از این منظر، پروژه آب، زیرساختهای حملونقل، توسعه فضای سبز، حمایت از آموزش و ورزش، کمک به اشتغال محلی و توسعه فناوری، ارزشهایی هستند که میتوانند اثرشان بسیار فراتر از زمان اجرای پروژه باقی بماند.
این نگاه در سیاستهای جدید شرکت مجتمع فولاد خراسان نیز پررنگتر شده است. در مجمع عمومی سالانه فولاد خراسان، موضوع افزایش سهم منابع اختصاصیافته به مسوولیت اجتماعی و تمرکز هزینهکرد بر نیشابور و سپس استان خراسان رضوی مورد تاکید قرار گرفت؛ اقدامی که نشاندهنده تلاش برای هدفمندتر کردن منابع مسوولیت اجتماعی است.
در چنین چارچوبی، مسوولیت اجتماعی برای «فخاس» دیگر یک فعالیت جانبی در کنار تولید نیست بلکه بخشی از راهبرد توسعه شرکت محسوب میشود. شرکتی که برای ادامه فعالیت به آب، انرژی، نیروی انسانی، زیرساخت و جامعه محلی نیاز دارد، ناگزیر است بخشی از ارزش ایجادشده را به تقویت همین اکوسیستم بازگرداند.
۲۵ سال گذشته؛ سکوی پرتاب برای آینده
ربع قرن فعالیت شرکت مجتمع فولاد خراسان را میتوان روایت گذار از ایجاد یک کارخانه به ساختن یک مجموعه صنعتی اثرگذار دانست. این مجتمع در طول این سالها از مرحله احداث و راهاندازی عبور کرده؛ زنجیره تولید خود را توسعه داده؛ زیرساختهای متعددی ایجاد کرده؛ به بازارهای صادراتی راه یافته و همزمان تلاش کرده است رابطه خود را با جامعه پیرامونی عمیقتر کند.
اکنون، اما مرحله جدیدی پیش روی «فخاس» قرار دارد؛ مرحلهای که در آن افزایش بهرهوری، تکمیل زنجیره، دسترسی پایدار به مواد اولیه و انرژی، توسعه محصولات با ارزش افزوده بیشتر، فناوری و هوشمندسازی و تقویت ارتباط با جامعه محلی اهمیت بیشتری پیدا میکند.
در همین مسیر، پروژههای توسعهای فولاد شرق، توسعه ظرفیت احیای مستقیم و حرکت به سمت تولید محصولات نوردی جدید میتواند جایگاه شرکت مجتمع فولاد خراسان را در زنجیره ارزش آهن و فولاد کشور ارتقا دهد. از سوی دیگر، تقویت زیستبوم فناوری نیشابور، توسعه زیرساختهای اجتماعی و زیستمحیطی و هدفمندتر شدن مسوولیت اجتماعی میتواند نقش این شرکت را از یک تولیدکننده فولاد به یک بنگاه توسعهساز منطقهای نزدیکتر کند.
بیستوپنج سال نخست فولاد خراسان، در واقع داستان شکلگیری و بلوغ یک صنعت در شرق ایران است؛ صنعتی که از دل یک طرح و یک کارخانه آغاز شد، اما در مسیر توسعه به شبکهای از تولید، زیرساخت، اشتغال، فناوری و مسوولیت اجتماعی تبدیل شد.
اکنون ربع قرن نخست به پایان رسیده است، اما برای شرکت مجتمع فولاد خراسان، این پایان یک مسیر نیست. ۲۵ سال گذشته بیشتر از آن که نقطه پایان باشد، سکوی پرتابی برای ساختن فصل بعدی توسعه صنعتی شرق ایران است.
منبع: میمتالز
