به گزارش تجارت، معدن و فولاد: اگر بازسازی به شکلی هوشمندانه، همراه با انتقال فناوریهای نوین به کشور اجرایی شود، صنایع مادر احیا میشوند. همزمان تابآوری تولید نیز ارتقا خواهد یافت. در این میان صنایع جدید میتوانند با کارایی بالاتر و در عین انطباق با استانداردهای جهانی در مسیر توسعه صنعتی گام بردارند.
ضرورت اصلاح قوانین و مقررات
در طول جنگ 39 روزه خسارات جدی به صنایع فلزی کشور بهخصوص در حوزه فولادسازی وارد شد. در میان این جنگ برخی از واحدهای بزرگ فولادی کشور آسیب جدی را متحمل شدند. این خسارات درنهایت به افت تولید فولادسازی کشور در ماههای اخیر منتهی شده است.
براساس آمار منتشر شده توسط انجمن جهانی فولاد، ایران در 2 ماه آوریل و می دیگر دهمین فولادساز بزرگ دنیا نبوده است. در همینحال انتظار میرود میزان تولید فولاد کشور در سال 1405، حدود 30 درصد کاهش یابد که افت جدی برای این بخش است.
در طول ماههای گذشته فعالان صنعتی و سیاستگذاران کشور بارها از مسیر بازسازی صنایع خسارت دیده در طول جنگ و راهکارهای اجرای این طرحها صحبت به میان آوردهاند. بازسازی صنایع خسارت دیده در جنگ نیازمند اختیارات، حمایتها و قوانین ویژه است تا فرآیند احیا و بازگشت به چرخه تولید با سرعت و اثربخشی بیشتری انجام شود. در شرایط کنونی برخی بخشهای حیاتی نیازمند بازسازی فوری و جدی هستند و در همین راستا دو ستاد تخصصی برای بازسازی صنایع فولاد و پتروشیمی تشکیل شده است.
نقش کلیدی در توسعه
در دوره پس از جنگ، صنایع فلزی و بهخصوص فولادسازی و همچنین صنعت پتروشیمی نقش محوری در بازسازی زیرساختها، ایجاد اشتغال و احیای اقتصاد دارند. این دو بخش به دلیل ماهیت سرمایهبر و ارزش افزوده بالا بهعنوان موتورهای اصلی رشد عمل میکنند. با وجود این صنایع موردبحث در جریان جنگ متحمل خسارت شدهاند و بیش از همه اصلاح فرآیندهای تولید در آنها باید در دستور کار باشد.
البته در این میان انتظار میرود در حین فرآیند بازسازی صنایع، جلب مشارکت فعال طرفهای خارجی در دستور کار سیاستگذار باشد. در همینحال بایستی نقاط ضعف و ایرادات حاکم بر صنایع کنونی بررسی و مرتفع شوند.
بخشی از واحدهای فولادی کشور در مجاورت بافتهای شهری قرار داشتند و همواره با مسائلی همچون تکنولوژیهای قدیمی و پرمصرف، آثار زیستمحیطی محسوس بر مناطق شهری، محدودیت توسعه به دلیل مجاورت با منازل و مسیرهای شهری، ریسک بالای تمرکز خطوط تولید در یک محدوده کوچک درگیر بودهاند.
در موقعیت کنونی انتظار میرود حتی مساله جانمایی صنایع در روند بازسازی مورد توجه قرار گیرد. هرچند صرفه اقتصادی در جریان اصلاح خطوط تولید آسیب دیده باید در اولویت سیاستگذار باشد.
افت تولید و تلاش برای بقا
جنگ ضمن هدف قرار دادن صنایع فولادی کشور، به افت تولید این صنعت مهم منجر شد. بدون تردید آسیب وارد شده به بخشی از زیرساختها و واحدهای تولیدی فولاد کشور در جریان جنگ اخیر و همچنین اختلال در فعالیت برخی واحدها، بر میزان تولید فولاد در نیمه نخست سال ۲۰۲۶ اثرگذار بوده و کاهش تولید را به همراه داشته است. این موضوع در کوتاهمدت جایگاه ایران در رتبهبندی جهانی تولید فولاد را تحت تاثیر قرار داده است.
در سالهای اخیر ایران همواره در مقام دهمین فولادساز بزرگ دنیا قرار داشت. در برخی دورههای زمانی با کاهش چالشهای تحمیل شده به صنعت فولاد کشور، رتبه ایران در فرآیند فولادسازی به هفتمین فولادساز بزرگ دنیا ارتقا مییافت. اما اکنون این جایگاه به شدت متزلزل شده است.
ظرفیتهای زنجیره فولاد ایران، از بخش معدن و کنسانتره تا گندله، آهن اسفنجی و فولادسازی، همچنان از توانمندی قابل توجهی برخوردار است و در برخی بخشها حتی ظرفیتهای مازاد نیز وجود دارد. علاوه بر این، تعدادی از طرحهای توسعهای صنعت فولاد در حال تکمیل هستند و بازسازی واحدهای آسیبدیده نیز در دستور کار قرار گرفته است.
بنابراین اگرچه ممکن است در پایان سال جاری به سطح تولید سال گذشته نرسیم، اما بازگشت به ظرفیتهای قبلی و بازیابی جایگاه ایران در میان تولیدکنندگان برتر فولاد جهان هدفی کاملا دستیافتنی است.
فرصتهایی که از دست میرود
ایران در طول سالیان گذشته توانسته سهم خوبی از بازار صادراتی فولاد را از آن خود کند. هرچند این سهم در موارد بسیاری تحت تاثیر محدودیتهای تحریمی بوده است. توجه به این نکته مهم ضروری بهنظر میرسد که بازارهای جهانی فولاد بسیار رقابتی هستند و حفظ سهم بازار نیازمند حضور مستمر و قابل اتکا در تأمین محصولات است. هرگونه کاهش تولید یا اختلال در صادرات میتواند موجب شود بخشی از بازارهای هدف به رقبای منطقهای و جهانی واگذار شود.
البته تجربه صنعت فولاد ایران نشان داده است که این صنعت طی دو دهه گذشته توانسته از یک واردکننده فولاد به یکی از تولیدکنندگان و صادرکنندگان مهم منطقه تبدیل شود. همین تجربه نشان میدهد که در صورت بازگشت ظرفیتهای تولیدی و اتخاذ سیاستهای حمایتی مناسب، امکان بازیابی بخش قابل توجهی از بازارهای صادراتی وجود خواهد داشت.
با این حال باید توجه داشت که بازپسگیری بازارها معمولاً دشوارتر و پرهزینهتر از حفظ آنهاست. در چنین شرایطی حفظ بازار صادراتی اگر ممکن باشد باید در اولویت قرار گیرد.
در شرایط فعلی که هنوز فضای اقتصادی و سیاسی کشور به طور کامل از وضعیت جنگی فاصله نگرفته است، برآورد دقیق زمان لازم برای بازگشت به شرایط پیشین دشوار است. اما درحالت کلی باید تاکید کرد که بازیابی صنعت فولاد به چند عامل کلیدی از جمله سرعت بازسازی واحدهای آسیبدیده، تامین پایدار انرژی، تسهیل تجارت خارجی و پرهیز از اعمال محدودیتهای غیرضروری بر تولید و صادرات وابسته است.
بدون تردید چنانچه دولت و سیاستگذار اقدام به اجرای راهکارهای حمایتی کند، موانع و مقررات اداری ناکارآمد حاکم بر این بخش مرتفع شود، میتوان به بهبود شرایط در بازه زمانی کوتاهمدت امید داشت.
در این میان چنانچه توافقی میان ایران و آمریکا شکل بگیرد و در کنار آن تحریمهای حاکم بر اقتصاد ایران مرتفع شود، فرصتهای جدیدی پیش روی توسعه فولادسازی کشور قرار خواهد گرفت.
بهخصوص آنکه عملکرد این صنعت در طول سالیان گذشته در حوزه تولید، تجارت و توسعه تحت تاثیر مستقیم تحریم بوده است. بدون تحریم دسترسی آسانتر به منابع مالی، فناوریهای روز، تجهیزات مورد نیاز، بازارهای بینالمللی و شبکههای حملونقل جهانی فراهم خواهد شد و روند بازسازی و توسعه صنعت تسریع میشود.
البته ناگفته نماند که رفع تحریم و محدودیتهای اعمال شده بر اقتصاد ایران در سایه این دست محدودیتها به تنهایی کافی نیست. بهرهبرداری از این فرصت مستلزم ثبات در سیاستگذاری، بهبود فضای کسبوکار، توسعه زیرساختها و افزایش جذابیت سرمایهگذاری است. در صورت تحقق این شرایط، صنعت فولاد ایران میتواند علاوه بر بازیابی جایگاه پیشین خود، سهم بیشتری از بازارهای منطقهای و جهانی را نیز به دست آورد.
الزامات توسعه کدامند؟
بازگشت به جایگاه پیشین و ارتقای موقعیت ایران در صنعت فولاد جهان نیازمند مجموعهای از اقدامات هماهنگ است. مهمترین این الزامات در درجه نخست توسعه و بازسازی صنایع فولادی آسیبدیده کشور است.
در همینحال باید از ظرفیتهای خالی در صنعت فولاد کشور بهره گرفت. تامین پایدار انرژی، توسعه زیرساختهای حملونقل و صادرات، تکمیل طرحهای توسعهای نیمهتمام، حمایت از سرمایهگذاری، ثبات در مقررات و پرهیز از تصمیمات خلقالساعه از دیگر نیازهای توسعه فولاد است.
همچنین لازم است سیاستگذاریها بیش از گذشته بر مبنای مطالعات کارشناسی و واقعیتهای اقتصادی انجام شود. در شرایط پس از جنگ، تمرکز اصلی باید بر بازسازی ظرفیتهای آسیبدیده، حفظ بازارهای صادراتی و تقویت توان رقابتی تولیدکنندگان باشد. تجربه ماههای اخیر نشان داد که همدلی میان مردم، بخش خصوصی و دستگاههای اجرایی میتواند نقش مهمی در عبور از شرایط دشوار ایفا کند و تداوم همین رویکرد، مسیر بازسازی و توسعه صنعت فولاد را هموارتر خواهد کرد.
کلام آخر
در مسیر توسعه صنایع آسیب دیده در جنگ بایستی امکان انتقال ظرفیت از مناطق کمآب و فشرده به پهنههای ساحلی با زیرساخت پایدار آب، انرژی و حملونقل بررسی شود. بهخصوص آنکه در طول سالیان گذشته همواره مساله توسعه ناکارآمد صنعت فولاد کشور مورد توجه بوده است. در عین حال باید برای کاهش ریسکهای حاکم بر صنعت برنامهریزی کرد.
ارتقای فناوری با جایگزینی واحدهای پرمصرف با فناوریهای نسل جدید فولادسازی و پتروشیمی، که مصرف آب و انرژی و آلایندگی را بهطور چشمگیر کاهش میدهند، ضروری است.
بهخصوص آنکه در طول سالیان گذشته تحریم مانع ورود فناوری روز دنیا به کشور بوده و بنابراین اصلاح مقررات در این بخش ضروری است. در همینحال طی فرآیند یاد شده توسعه صنایع پاییندستی و افزایش تولید محصولات با ارزش افزوده بالا و کاهش خامفروشی در هر دو صنعت ضروری است.
علیمحمد زمانی، فعال صنعت فولاد
