موقعیت تنشزای حاکم بر منطقه و ایران، فرآیند تامین و قیمتگذاری انواع انرژی را در دنیا دستخوش تغییر کرده است. سهم جدی منطقه خاورمیانه برای تامین انرژی مصرفی دنیا، بروز احتمالی بحران انرژی را در دنیا تشدید کرده است. در چنین فضایی تقاضا برای مصرف زغالسنگ در مقام سوخت جایگزین افزایش یافته است.
با وجود روند رو به رشد قیمت زغالسنگ در هفتههای گذشته، رشد قیمتی همچنان نسبت به شرایط جنگی و نقش خاورمیانه در تامین انرژی دنیا، قابلتوجه نبوده است. البته چنانچه این تنش ادامه یابد، مسیر صعودی پرشتابی پیش روی صنعت زغالسنگ وجود خواهد داشت. در این میان مساله مهمی که از آن غفلت میشود ذخایر قابلتوجه زغالسنگ ایران است که هیچگاه نقش جدی در تامین منابع انرژی مصرفی کشور نداشتهاند و حتی در سایه سیاستهای ناکارآمد نتوانستهاند بخشی از نیاز کشورهای همسایه به این سوخت مهم و ارزان را تامین کند. بنابراین بازنگری در استراتژیهای حاکم بر تولید و توسعه معادن زغالسنگ کشور در سطح داخلی و بینالمللی ضروری است.
در طول چند صد سال اخیر زغالسنگ نقش جدی در تامین انرژی دنیا در اختیار داشته است. این محصول معدنی همچنان حدود 40 درصد از انرژی مصرفی دنیا را تامین میکند. هرچند پراکندگی مصرف زغالسنگ در دنیا متفاوت است. به این معنی که بخش اصلی مصرف زغالسنگ دنیا به کشورهایی همچون چین، هند و سایر کشورهای درحال توسعه باز میگردد. همزمان مصرف این سوخت در برخی مناطق ازجمله کشورهای اروپایی تحت تاثیر مقررات محیط زیستی محدود شده است.
با وجود این همچنان زغالسنگ یکی از منابع اصلی تامین انرژی دنیا است. چین با مصرف سالانه 4 میلیارد تن زغالسنگ در رده بزرگترین مصرفکننده این محصول معدنی است. هند نیز سالانه 900 میلیون تن زغالسنگ مصرف میکند. ترکیه و پاکستان نیز به ترتیب سالانه 110 و 40 میلیون تن زغالسنگ مصرف میکنند. در این میان هرگونه تحول در سایر منابع انرژی، اثرگذاری مستقیمی بر صنعت زغالسنگ دارد. کمااینکه در ماههای نخست حمله روسیه به اوکراین و به دنبال اعمال محدودیت در فرآیند فروش گاز از روسیه به کشورهای اروپایی و همچنین تحت تاثیر تنشهای نظامی حاکم بر منطقه، شاهد رشد جدی و قابل توجه بهای زغالسنگ در دنیا بودیم. در دوره کنونی نیز پس از حمله نظامی اسرائیل و آمریکا، به خاک ایران، مجددا بهای زغالسنگ در بازار بینالمللی دستخوش تغییر شد. هرچند این تغییر قیمتی محدودتر بود. چراکه این تنش در پایان فصل زمستان آغاز شده و طبعا میزان تقاضا برای منابع انرژی محدودتر بوده است.
امکان نگهداری زغالسنگ بهعنوان یک منبع انرژی برای مدت طولانی وجود دارد و از اینرو از آن با عنوان یک منبع انرژی امن یاد میشود. به این ترتیب با تشدید تنش نظامی در منطقه عملا تقاضا برای خرید و مصرف زغالسنگ افزایش خواهد یافت. در نتیجه در هفتههای گذشته تقاضا برای مصرف زغال و بهخصوص زغالسنگ حرارتی در دنیا افزایش یافته است. بسیاری از نیروگاههای گازسوز از این توان برخوردار هستند که به سمت استفاده از زغال بروند. بنابراین در شرایط کنونی تغییر سوخت نیروگاهها به زغالسنگ، بسیار محتمل است. در همینحال برخی از نیروگاههایی که با سوخت زغالسنگ فعالیت میکردند و در سالهای اخیر از ظرفیت تولید خود کاسته بودند، در موقعیت کنونی به توان و ظرفیت خود افزودهاند. در چنین شرایطی طبعا تقاضا برای مصرف زغالسنگ افزایش یافته است.
با وجود آلایندگی مصرف زغالسنگ بهعنوان سوخت، همچنان مصرف این محصول طی دهههای آتی رو به رشد برآورد میشود. این رشد از آنجا نشات میگیرد که قیمت زغال پایین است و این محصول ویژگیهای منحصر بهفردی دارد. آژانس بینالمللی انرژی نیز پیشبینی کرده که تا سال۲۰۴۰ مصرف زغالسنگ در دنیا با همین شدت ادامه یابد. ارزانی سوخت زغالسنگ در کنار قابلیت ذخیرهسازی آن، محرک مصرف این ماده بوده است بهخصوص آنکه در حرکت کشورها به سمت توسعه، مصرف انرژی افزایش مییابد و درنتیجه بهرهمندی از سوخت ارزان، اولویت دارد.
با وجود توجه به انرژیهای پاک در دهههای گذشته، بسیاری از صنایع برای ارتقای رقابتپذیری همچنان به دنبال انرژی ارزان هستند. به این ترتیب در دنیای کنونی همچنان رغبت به استفاده از زغالسنگ وجود دارد. در چنین شرایطی با وجود بهرهمندی ایران از منابع غنی زغالسنگ، میزان مصرف کشور از این محصول معدنی و انرژی به شدت محدود است. مصرف سالانه زغالسنگ ایران حدود 4 میلیون تن گزارش شده است. بخش عمدهای از کممصرفی زغالسنگ در کشور، به مصرف قابل توجه گاز بستگی دارد. ایران دومین دارنده ذخایر بزرگ گازی دنیا است.
در طول سالیان گذشته مصرف گاز بهعنوان سوخت اصلی و مصرفی کشور تشویق شده است. البته در طول سالیان گذشته شاهد بروز ناترازی در تولید و مصرف گاز بودهایم که لطمات جدی را به اقتصاد ایران تحمیل کرده است، با وجود این همچنان روند قبلی در مدیریت سبد مصارف انرژی کشور تداوم دارد.
در همینحال با توجه به ارائه سوبسید گسترده از سوی دولت به صنایع برای مصرف انرژی در طول سالیان گذشته، توسعه صنعتی ما با تکیه بر منابع ارزان گاز ممکن شده است. این تکیه یکجانبه درحالی است که از سیاستگذاران انتظار میرود مصارف انرژی خود را از سبد متنوعی تامین کنند، درواقع در حالت اصولی انتظار میرود که زغال سنگ هم در این سبد انرژی سهم داشته باشد. این توجه یکسویه به گاز از آن جهت است که دولت در این سالها یارانه قابلتوجهی به استفاده از گاز در صنایع تخصیص داده است.
ذخیره زمینشناسی زغالسنگ کشور ۱۴میلیارد تن برآورد شده و ذخایر قطعی این محصول سالانه ۲میلیارد تن برآورد میشود. میزان تولید زغالسنگ خام کشور سالانه حدود ۴ تا ۵میلیون تن برآورد میشود. به این ترتیب میزان تولید و ظرفیت تولید این محصول معدنی تفاوت چشمگیری دارد. از مجموع تولید یاد شده حدود ۲۰ تا ۲۵ درصد آن به زغالسنگ حرارتی و مابقی به زغال متالورژی اختصاص دارد. در همینحال صادرات زغالسنگ ایران سالانه حدود ۴۰۰ هزار تن است که در مقایسه با آمار تولید و تجارت این محصول ناچیز است.
در همین حال باید خاطرنشان کرد منابع زغالسنگ حرارتی کشور نسبت به استاندارد جهانی دست نخورده است. متوسط عمق معادن زغالسنگ در روسیه و اوکراین به ۱۰۰۰ متر رسیده است. درحالیکه در کشور ما عمق برداشت از این ذخایر حدود ۱۵۰ متر است، اما تکیه بر ذخایر زغالسنگ بهعنوان منبع انرژی مورد استفاده در کشور نیازمند یک بازه زمانی ۳ تا ۴ ساله است.
با وجود اهمیت زغالسنگ بهعنوان منبع انرژی و حتی نقشی که میتواند در صادرات و ارزاوری کشور ایفا کند، مشکلات ساختاری حاکم بر این صنعت، عملا مانع بهبود عملکردی آن شده است. نگاه دولت به صنعت زغالسنگ همچنان در مدار چند سال قبل میگردد.
درواقع هنوز تحول فکری برای تصمیمگیرندگان ایجاد نشده و همچنان قیمتگذاری دستوری بر این صنعت حکمفرما است. قیمتگذاری دستوری در صنعت زغال سنگ در شرایطی اجرایی میشود که هر ساله بخشی از نیاز صنایع به این محصول با بهای چندبرابری به کشور وارد میشود. این دست سیاستها در طول سالیان گذشته به تضعیف جدی صنعت زغالسنگ کشور منجر شده و از سودآوری تولید در این بخش به شدت کاسته است.
در همینحال به دنبال افت سودآوری در معادن زغالسنگ کشور، مساله ایمنی در این بخش نیز به حاشیه رانده میشود. توجه به این نکته ضروری بهنظر میرسد که فعالان صنعت زغالسنگ خواستار رانت یا حمایت جانبدارانه از این صنعت نیستند؛ اما چنانچه بهای این محصول معدنی منطبق با استانداردهای جهانی تعیین شود، تولید زغالسنگ در کشور اقتصادی خواهد شد. به بیان دقیقتر امکانی برای توسعه این صنعت و حضور آن در بازار رقابت جهانی نیز فراهم خواهد شد.
سعید صمدی
فعال صنعت زغال سنگ
